MỘT SỐ KIẾN THỨC LIÊN QUAN GỌI VỐN

Tiếp cận được nguồn vốn để phát triển là vấn đề sống còn của hầu hết doanh nghiệp. Không tìm được nguồn vốn để phát triển thì không những sẽ là “doanh nghiệp mãi mãi tuổi 20” mà đôi khi lại bị rơi vào các trường hợp kiệt sức do thiếu vốn hoặc mất sức cạnh tranh. Nhưng, nhiều chủ Doanh nghiệp khi có cơ hội tiếp cận nguồn vốn từ các nhà đầu tư, các quỹ đầu tư thì bổng dưng lại rất lo lắng. Củng dể hiểu bởi vì hầu như không trường lớp nào đào tạo về chủ đề này cả. Nên có thể nói trong khi kiến thức thì mù tịt mà lại nghe dân gian đồn đải nhiều về các trường hợp chỉ vì thiếu kinh nghiệm nên bị các quỷ đầu tư thôn tính, như vậy ai mà chẳng lo? Để bớt lo, các bạn cần phải có một số kiến thức nhất định liên quan đến gọi vốn như sau:

Điều đầu tiên là cần phải hiểu ai là nhà đầu tư và họ muốn gì. Thứ đến đó là cần phải hiểu rỏ các vòng gọi vốn ra sao? Khi nào thì tiếp cận ai? Cần hiểu rỏ một số thuật ngữ mà giới đầu tư thường dùng. Rồi cách tính giá trị doanh nghiệp ra sao, cách xác định tỷ lệ sở hữu trong doanh nghiệp, nên chiếm bao nhiêu% , làm sao để không bị mất quyền sở hữu. Nên nhớ, củng cần phải biết nhìn theo góc nhìn của nhà đầu tư để hiểu tại sao họ phải làm như thế.

Phần 1 : NHÀ ĐẦU TƯ ANH LÀ AI

Muốn gọi vốn thì điều đầu tiên chúng ta cần phải biết là ai là người sẽ bỏ tiền ra cho chúng ta. Chúng ta thường gọi họ là những nhà đầu tư, và dĩ nhiên có rất nhiều dạng nhà đầu tư trên thị trường và họ có những mục đích khác nhau khi gọi vốn.

Nếu phân loại theo mối liên quan đến ngành kinh doanh, thì có hai dạng:

• Những nhà đầu tư ngoài ngành hay còn gọi là nhà đầu tư tài chính: đây là những người không có những hoạt động sản xuất kinh doanh có liên đến ngành kinh doanh của chúng ta và họ cũng không quan tâm đến việc ăn đời ở kiếp với chúng ta, đơn thuần họ chỉ là những người tìm kiếm những cơ hội đầu tư và mục đích của họ là chỉ để kiếm tiền ở bất kỳ ngành nào có thể. Thông thường các nhà đầu tư ở nhóm này rất quan tâm đến các chỉ số về tài chính và các rủi ro phải gặp và họ thường có một kế hoạch rút lui sau một khoảng thời gian nào đó. Mục tiêu của họ là tìm kiếm các con gà để trứng vàng hay các kỳ lân về công nghệ. Do họ không am hiểu nhiều về ngành cho nên chúng ta sẽ cần rất nhiều thời gian để giải thích về các khúc mắc của việc kinh doanh và rất khó có được sự hỗ trợ từ họ trong việc xây dựng giá trị cho khách hàng. Nhưng bù lại, chúng ta sẽ nhận được sự hỗ trợ từ những kinh nghiệm lão luyện của họ trong việc kiếm tiền, quản trị và quản lý dòng tiền.

• Những nhà đầu tư có liên quan đến ngành: đây là những người đang hoặc đã kinh doanh trong ngành và họ đang tìm kiếm những giá trị để cộng thêm cho giá trị mà họ đang có. Hoặc cũng có thể họ là những người đang kinh doanh một ngành khác đang trong xu thế bão hòa nên cần tìm kiếm một ngành khác để đa dạng hóa việc đầu tư. Mục đích của những nhà đầu tư này không phải là lợi nhuận mà là giá trị khác biệt mà chúng ta có thể tạo ra. Đây là những nhà đầu tư sẽ đi đường dài và thường có tham vọng thôn tín doanh nghiệp của chúng ta. Đi với những nhà đầu tư này, bạn sẽ được sự hỗ trợ của họ trong việc xây dựng giá trị, việc chinh phục thị trường…. Và vì họ có nhiều kinh nghiệm của ngành nên chúng ta không cần phải tốn thời gian để giải thích công việc kinh doanh như thế nào.

Ngoài ra, nếu phân loại dựa theo giai đoạn gọi vốn thì chúng ta sẽ có các dạng nhà đầu tư với những tên gọi khác nhau và dĩ nhiên tính chất và mục đích của họ cũng khác nhau.

• Người thân (friend & family): có thể nói đây chính là các nhà đầu tư thiên thần thực sự, bởi vì họ có thể tài trợ mà không chút suy nghỉ về quyền lợi của họ trong Doanh nghiệp của bạn hay nghi ngờ về bạn. Tuy nhiên, nguồn vốn này thường hạn chế và thường ở giai đoạn đầu tiên khi hình thành ý tưởng.
• Nhà đầu tư thiên thần và các quỷ đầu tư vào giai đoạn ươm (Angel Investors and seed firms): Đây là những các nhân giàu có, có rất nhiều kinh nghiệm trong việc đánh hơi dự án nào có khả năng trở thành kỳ lân và cũng có nhiều kinh nghiệm về ngành mà doanh nghiệp đang khởi nghiệp. Thông thường họ sẽ trao hết quyền quản lý cho bạn, nhưng đổi lại họ muốn phần lớn cổ phần mặc dù khoản đầu tư không lớn (từ 25.000 đến 100.000 USD) . Củng đôi khi, họ không đầu tư tiền cho bạn mà chỉ là mối quan hệ. Vai trò của họ, thường là thông qua mối quan hệ hoặc kinh nghiệm của họ để hổ trợ cho việc phát triển doanh nghiệp của bạn.
• Quỹ đầu tư mạo hiểm (Venture capital funds – VC): là những tổ chức chuyên nghiệp chuyên tìm kiếm cơ hội đầu tư vào các dự án khởi nghiệp. Mục đích của các VC là tài trợ vốn cho các dự án đang ở vào giai đoạn đầu, và được đánh giá có tiềm năng tăng trưởng cao. Họ hy vọng số tiền đầu tư này sẽ được nhân lên gấp bội khi doanh nghiệp IPO hoặc lúc họ thoái vốn vào một thời điểm thích hợp nào đó theo dự tính trước. Họ là những người rất chuyên nghiệp, am hiểu sâu về tài chính và nhất là trong việc làm sao có thể nâng cao được giá trị cổ phiếu. Có rất nhiều nguồn quỹ VC, thì thế cần phải chọn lựa cho đúng vì mổi quỷ có một tiêu chí đầu tư riêng. Những tiêu chí này thường là ngành kinh doanh, quy mô đầu tư, kỳ vọng về lãi suất, thời gian thoái vốn…Nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp không có kinh nghiệp đã mất rất nhiều thời gian và công sức chỉ vì chạy theo bất cứ quỷ đầu tư nào biết được.
• Các nền tảng tài trợ vốn cộng đồng (crownfunding flatform): Ngày nay, có rất nhiều nền tảng trực tuyến hổ trợ cho các dự án khởi nghiệp tìm kiếm vốn theo dạng cộng đồng (crownfunding), tuy nhiên có thể phân thành 2 dạng:
• Lấy tiền đổi lại sản phẩm: Thí dụ như các sàn kickstarter, IndieGoGo. Đây là cách một dự án khởi nghiệp hoặc ngay cả một doanh nghiệp đang phát triển một sản phẩm mới có thể dùng. Bản chất là doanh nghiệp bán trước sản phẩm cho Khách hàng (các nhà đầu tư). Nếu bạn trình bày rỏ ràng về dự án, mô tả sản phẩm hay dịch vụ hấp dẩn, phương pháp này sẽ mang lại hiệu quả. Người tài trợ có cơ hội sở hửu sản phẩm tốt và rẻ trước khi được tung ra thị trường còn doanh nghiệp có cơ hội định giá sau này.
• Lấy tiền đổi lại quyền sở hữu: thí dụ như các sàn AngelList, Seedrs, Crowdcube, Crowdbnk. Các sàn này sẽ giúp người tài trợ cung cấp vốn cho dự án đầu tư đổi lại lấy quyền sở hữu.

Trong hình dưới đây có năm giai đoạn phát triển của Doanh nghiệp khởi nghiệp, tương ứng với 3 giai đoạn gọi vốn đó là :

• Hình thành ý tưởng: Trong giai đoạn này, ý tưởng chỉ mới được hình thành và người khởi nghiệp thường sẽ tự bỏ vốn để nghiên cứu, đánh giá ý tưởng của mình. Họ thường rủ thêm các cộng sự thường là những tâm đắc với ý tưởng và có ý muốn khởi nghiệp.

• Phát triển ý tưởng: lúc này ý tưởng đã được đánh giá là có triển vọng, và những người khởi nghiệp cần vốn để phát triển ý tưởng thành những sản phẩm mẫu (prototype) hay mô hình kinh doanh khả thi. Đây là lúc phải thực hiện nghiên cứu khả thi về thị trường. Lúc này người tài trợ vốn củng chỉ có thể là bạn bè , cha mẹ, hay người thân. Các nhà đầu tư thiên thần nếu có củng chỉ tham gia thường là vào cuối giai đoạn này khi dự án đã có sản phẩm mẫu hoặc mô hình kinh doanh được nghiên cứu tương đối hoàn chỉnh mang tính khả thi.

• Tham gia thị trường: Đây là giai đoạn mọi việc về mặt lý thuyết đã được xác định khả thi và dự án cần thử nghiệm với những kịch bản thị trường, cần xác định sự phù với thị trường, xây dựng MVP,… Sự tham gia thị trường lúc này thường là nhỏ và với mục đích nhằm thử nghiệm và điều chỉnh dần giá trị cung ứng cho hoàn chỉnh chuẩn bị cho trận đánh lớn sau này. Toàn bộ 3 giai đoạn từ hình thành ý tưởng cho đến khi có sản phẩm để tham gia thị trường được gọi là vòng hạt giống (seeding round). Giai đoạn này chỉ chấm dứt khi doanh nghiệp bán được hàng và vượt qua điểm hòa vốn. Toàn bộ 3 giai đoạn này được các chuyên gia gọi là thung lũng chết chóc (death valley). Vì hầu hết đều chết ở giai đoạn này. Lý do thì rất nhiều như đã nói ở các phần trên.

• Phát triển thị trường: Lúc này doanh nghiệp đã có chổ đứng trên thị trường và cần nhiều vốn để phát triển thị phần, gia tăng doanh thu,… Các chuyên gia về tài chính họ gọi đây là vòng gọi vốn sớm và thường chia làm 2 giai đoạn. Vòng 1, vòng 2… và lúc này thì thường các quỷ đầu tư mạo hiểm (venture capital- VC) sẽ cân nhắc để quyết định nên đầu tư vào giai đoạn nào. Càng về sau càng ít rủi ro, nhưng lợi nhuận củng sẽ ít đi.

• Chiếm lĩnh thị trường: tại thời điểm này, doanh nghiệp thực ra đã không còn là doanh nghiệp khởi nghiệp nữa và cần nhiều vốn hơn nữa để chiếm lĩnh thị trường trước khi các đối thủ tiềm ẩn khác nhảy vào, hoặc lúc này đối với họ, thị trường nội địa không còn hấp dẩn, họ muốn trở thành một Công ty đa quốc gia, bành trướng và phát triển việc kinh doanh ra thị trường quốc tế. Vòng gọi vốn này được gọi là vòng sau hay vòng trể và thường củng chia làm hai vòng 3, 4 trước khi doanh nghiệp tiến hành IPO (initial public offer) để trở thành Công ty Đại chúng.

Có lẽ nhiều người thắc mắc tại sao lại vẻ ra lắm vòng như vậy? Sao không gom lại cho tiện. Bạn cần nhớ, ở thời điểm trước giai đoạn phát triển ý tưởng, doanh nghiệp là sân chơi của bạn. Nhưng ở giai đoạn phát triển thị trường, thì doanh nghiệp là sân chơi của các quỷ đầu tư. Mục đích của họ khi đầu tư bỏ vốn vào không chỉ nhằm để hưởng cái lợi nhuận do bạn làm ra để rồi nhận cổ tức, mà là nhắm đến việc làm gia tăng giá trị của cổ phiếu mà họ đang nắm giữ và đã đầu tư. Càng mở ra nhiều vòng, giá cổ phiếu sẽ gia tăng và thường họ sẽ thoái sau giai đoạn IPO hoặc ở một thời điểm nào đó có lợi cho họ.

Bài viết của Thầy Lai Hồ